Football Leaks

Schimmige deals, wurgcontracten en fiscale dribbels

vrijdag 12/05

Vrijdag 2 december 2016. Het Duitse weekblad Der Spiegel pakt uit met een dubbele cover. Aan de ene kant staat Cristiano Ronaldo, sterspeler van Real Madrid, een van de absolute toppers van het internationale voetbal. Aan de andere zijde prijkt Mesut Özil, aanvallende middenvelder van Arsenal, maar vooral uitblinker bij de Mannschaft. In hun ogen glinsteren dollartekens. De kop luidt: 'De geldmeesters'. Het blad pakt uit met grote onthullingen over financiële excessen in het topvoetbal.

Voor de oorsprong van het artikel moeten we nog vijftien maanden eerder in de tijd, naar september 2015. Dan ontstaat Football Leaks, een klokkenluidersplatform dat oorspronkelijke contracten, strikt vertrouwelijke clausules en geldstromen in het voetbal wil openbaren. Het platform pakt druppelsgewijs uit met onthullingen, maar er blijven veel vraagtekens. Na voorzichtig heen-en-weer mailen slaagt de Duitse voetbaljournalist Rafael Buschmann erin contact te leggen met de initiatiefnemer van Football Leaks. Samen met collega Michael Wulzinger zal hij uiteindelijk 1,9 terabyte informatie ter beschikking krijgen, goed voor maar liefst 18,5 miljoen documenten. Een journalistiek verhaal van het bos en de bomen, waarbij de vraag is: hoe vind je het bos tussen al die bomen? Dat bos is nu een boek geworden.

'John'

'Wat de herkomst van het materiaal is, is niet ondubbelzinnig vast te stellen', noteren Buschmann en Wulzinger in 'Football Leaks. De duistere deals in het internationale voetbal', dat vandaag in het Nederlands verschijnt. 'Het komt uit een groot aantal landen, blijkbaar van bonden, clubs, adviesbureaus en bedrijven. Eén ding is zeker: de documenten zijn afkomstig uit verschillende bronnen. Een doorslaggevend argument voor het doorgeven van de data was, vanuit Football Leaks gezien, dat op die manier niet slechts afzonderlijke documenten konden worden gepubliceerd, maar dat het mogelijk was de verhalen en samenhangen achter de getallen en contracten te vertellen.'

Buschmann & Wulzinger komen al snel tot de conclusie dat ze met z'n tweeën niet in staat zullen zijn de gelekte informatie te ontsluieren. Ze besluiten een internationale samenwerking tot stand te brengen binnen het onderzoeksnetwerk European Investigative Collaborations, EIC. Daartoe behoren onder meer de mediabedrijven en -bladen Mediapart (Frankrijk), NRC Handelsblad (Nederland), Politiken (Denemarken), Le Soir (België), L'Espresso (Italië), El Mundo (Spanje), Newsweek (Servië), Falter (Oostenrijk) en RCIJ/The Black Sea (Roemenië). Zijdelingse steun krijgen ze van The Sunday Times (Groot-Brittannië) en Expresso (Portugal). In totaal werken zestig verslaggevers en documentalisten, bijgestaan door IT-specialisten en juristen, zeven maanden lang aan het project.

Na lang proberen om diens vertrouwen te winnen kan Buschmann de voornaamste bron van Football Leaks - die zijn e-mails ondertekende met 'FL' - eindelijk ontmoeten. 'Ik zou jokken als ik zou zeg­gen dat ik me ‘FL’ zo had voorgesteld: er staat een jongeman voor me met pientere ogen', noteert de journalist. 'Slank, zwart haar, het prille begin van een baard. Hoewel het buiten bitterkoud is, draagt hij alleen een dun spijkerjasje over een T-shirt met een halfnaakte vrouw erop. Hij geeft een stevige hand.’ De nerveuze jongeling krijgt de bijnaam 'John', naar 'John Doe', de naam waarmee men in de Verenigde Staten een onbekende aanduidt. Wie John in werkelijkheid is? We komen het, uiteraard, niet te weten in het boek. Waarom 'John' doet wat hij doet? Misschien is hij wel een gefrustreerde ex-werknemer van Gestifute, het bedrijf van Jorge Mendes, de invloedrijkste makelaar ter wereld, die onder anderen José Mourinho, Cristiano Ronaldo en het grootste deel van het Portugese nationale elftal in zijn portefeuille heeft zitten? Of heeft hij gewerkt voor het sportmarketingbureau Doyen, dat een vinger in de pap heeft bij de vetste deals in het moderne voetbal? Maar het kan ook zijn dat zijn nationaliteit los staat van de grote spelers achter de schermen. Hij kan zowel een ordinaire hacker als een ware liefhebber zijn, of een moderne Robin Hood. De informatie die hij ter beschikking stelt, blijkt volgens de onderzoekers betrouwbaar, daar draait het finaal om.

Als de clubhelden belasting ontduiken, is dat voor supporters iets anders dan wanneer politici of ondernemers dat doen

Theater van de illusies

De auteurs duiken meer dan een jaar onder, letterlijk en figuurlijk, in dat onderdeel van het voetbal dat geen dag- of kunstlicht verdraagt: het financiële luik. Dat wat je niet te zien krijgt en wat, vreemd genoeg, de man of vrouw in de tribune niet lijkt te deren, zoals de wielerliefhebber zich ook niet afkeert van zijn favoriete sport na het zoveelste dopingschandaal. Buschmann en Wulzinger schrijven: 'Het profvoetbal is altijd al een schimmige branche geweest, een die snel vergeet en die men snel vergeeft. Als de clubhelden belasting ontduiken, is dat voor supporters iets anders dan wanneer politici of ondernemers dat doen. De hartstochten die meespelen, angst zowel als hoop, de sociale druk, het verlangen naar verlossing, het perpetuum mobile van de gevoelens, dat alles is zo verleidelijk dat de rede er het zwijgen toe doet.'

'De onthullingen van Football Leaks zijn zo bedreigend voor de business omdat ze het verschil betekenen tussen vermoeden en zekerheid. Want Football Leaks argumenteert met feiten uit oorspronkelijke documenten. Hoe duidelijker het wordt hoe verrot het profvoetbal in feite is, hoe bespottelijk overbetaald de spelers en spelersmakelaars zijn, hoe corrupt clubvertegenwoordigers zijn en hoe verder het theater van de illusies zich van de werkelijkheid van de supporters verwijdert, des te eerder zouden ze zich ervan af kunnen keren. Voetbal is een wondermooi spel. Maar het geduld van de mensen die van dat spel houden en die het betalen, is niet onuitputtelijk.'

Gênant wordt het pas wanneer kan getraceerd worden dat Ronaldo een flink deel van zijn inkomsten wegsluist naar belastingparadijzen

Ronaldo dribbelt de fiscus

Het is heel verleidelijk om hier uitgebreid te gaan citeren uit spelerscontracten. Want natuurlijk wilt u die duizelingwekkende cijfers lezen uit het meer dan twintig pagina's tellende contract van Cristiano Ronaldo. Op dat vlak aarzel ik: ik blijf dat privéinformatie vinden. Een overeenkomst tussen werkgever en werknemer, hoe exuberant de getallen ook zijn. Dat Ronaldo in dertien jaar tijd een vermogen van 227 miljoen euro vergaarde is echter publieke info: dat stond te lezen op de website van zijn makelaarskantoor, Gestifute.

Gênant wordt het pas wanneer kan getraceerd worden dat deze Ronaldo een flink deel van zijn inkomsten wegsluist naar belastingparadijzen. Zeker als je beseft dat hij die inkomsten verwerft in een land, Spanje, waar het werkloosheidspercentage al jaren bijna twintig procent bedraagt en waar vier op de tien jongeren geen werk vinden. Ronaldo is zelf afkomstig uit Portugal, waar de werkloosheid net boven de tien procent uitkomt en de jeugdwerkloosheid rond de 25 procent zweeft. In dat geval is wat deze voetballer en zijn raadgevers doen inciviek en een regelrechte belediging aan het adres van zijn supporters.

’Ronaldo is een voetballer die als bezeten aan zijn lichaam werkt en zijn schietkwaliteit tracht te verbeteren', schrijven Buschmann en Wulzinger. 'Maar als je zijn con­tracten leest, komt hij er nauwelijks uit naar voren als een sport­man, maar vooral als een middenstandsbedrijf. Met Ronaldo worden jaaromzetten van honderden miljoenen gehaald, hij heeft een complete entourage van spelers- en belastingconsulenten, ad­vocaten en financiële goochelaars die hem helpen zijn vermogen te maximaliseren. Het credo daarbij is simpel: elke euro die met Ronaldo verdiend wordt, moet als het kan in zijn geheel en on­gedeerd op zijn rekening komen. Bruto is netto, als het even kan. Dat geldt met name voor de miljoenen van de reclamecontracten.'

'Om zijn financiën te optimaliseren valt Ronaldo terug op een slechte gewoonte die je al jarenlang kunt waarnemen bij grote mul­tinationals zoals Google, Apple, Starbucks of Amazon: belasting­toerisme. Zulke mondiaal opererende bedrijven minimaliseren hun belastingplicht via vestigingen in landen met lage belasting­tarieven. Door al dat schuiven met geld worden jaarlijks miljarden aan de algemene middelen onttrokken.'

Vervang de naam Ronaldo door die van Lionel Messi of Zlatan Ibrahimović, en je komt tot dezelfde conclusie: ook naast het veld zijn het meester-dribbelaars. De fiscus wordt dolgedraaid.

Cristiano Ronaldo, Lionel Messi en Zlatan Ibrahimović zijn meester-dribbelaars. Ze draaien ook de fiscus dol

Makelaar wint altijd

In 'Football Leaks' tonen Buschmann en Wulzinger 285 pagina's lang aan dat cynisme de bestuurskamers domineert. Een paar voorbeelden. De Nederlandse club FC Twente werd in 2010 landskampioen, maar ging daarna boven z'n stand leven. Noodlijdende clubs zijn voer voor aasgieren, zoals het sportmarketingbureau Doyen Sports er een is. Om Twente te 'helpen' verwierf Doyen begin 2015 aandelen op de transferrechten van vijf jonge talenten van de club. Voor een prikje, vijf miljoen euro. Een goede zaak voor Doyen: één speler die doorbreekt, is voldoende om de investering te doen renderen. Voor FC Twente is dat snelle geld een oplossing op korte termijn, maar als die spelers écht getalenteerd zijn, is het op langere termijn een nepoplossing, omdat ze veel meer waard zijn dan dat schamele bedrag. En de supporters worden belazerd, want het beleid van de club wordt deels bepaald door buitenstaanders. Ook in België gebeurt dat steeds vaker: makelaars bepalen wat er gebeurt binnen een club, niet de voorzitter, het dagelijks bestuur of de algemene vergadering.

Doyen Sports - dat onder anderen Neymar, David Beckham, Usain Bolt en Boris Becker vertegenwoordigt - is gevestigd in Londen, maar heeft vertakkingen tot in Kazachse misdaadkringen en achter de moederfirma gaat een lappendeken van offshorebedrijven op Malta, de Britse Maagdeneilanden en de Verenigde Arabische Emiraten schuil. Uit het boek: ‘De documenten brengen de smerigheid achter de opgepoetste bedrijfsfaçade aan het licht: leugens, een geheime kassa, wurgcontracten die clubs ertoe dwongen spelers te verko­pen, en brievenbusbedrijven waarachter de eigenaars van Doyen zich nog altijd verbergen.’

Ander voorbeeld met Doyen Sports in de hoofdrol. De Nederlander Ola John werd in 2012 getransfereerd van... FC Twente naar het Portugese Benfica. Daar kon de 20-jarige speler zich niet onmiddellijk waarmaken: de afgelopen seizoenen werd hij telkens verhuurd aan buitenlandse clubs. Momenteel speelt hij (nauwelijks) voor Deportivo in de Spaanse competitie. Doyen heeft voor bijna 4,6 miljoen euro de helft van de transferrechten van John verworven, met een speciale clausule. Als Benfica de speler ooit verkoopt, ontvangt Doyen minstens 6 miljoen euro. Brengt de speler meer dan 12 miljoen op - wat er gezien zijn belabberde prestaties niet echt naar uitziet -, dan casht Doyen bovenop die standaard 6 miljoen ook de helft van het bedrag boven de 12 miljoen. Biedt een club meer dan 12 miljoen en Benfica wil de speler niet verkopen, dan betaalt het de helft van het geboden bedrag aan Doyen. Als Benfica deze zomer het contract van de speler verlengt, moet het ook 6 miljoen aan Doyen betalen. Als de speler binnenkort transfervrij mag vertrekken... u raadt het al: 6 miljoen voor Doyen. Moet de speler zijn carrière beëindigen vanwege een blessure, dan gaat er toch nog altijd 6 miljoen naar Doyen. Wie de winnaar is en wie de verliezer, is duidelijk. 

Ook in België gebeurt het steeds vaker: makelaars bepalen wat er gebeurt binnen een club, niet de voorzitter, het dagelijks bestuur of de algemene vergadering

Van dat soort handigheidjes maken alle spelersmakelaars en sportmarketingbureaus gebruik. Neem nu de Italiaanse Nederlander Mino Raiola, makelaar van onder anderen Romelu Lukaku, Zlatan Ibrahimović, Paul Pogba (sinds vorige zomer de duurste speler aller tijden met een transfersom van 105 miljoen euro) en Mario Balotelli. In de zomer van 2016 wilde hij de Armeniër Henrikh Mkhitaryan helpen transfereren van Borussia Dortmund naar Manchester United. Raiola had bij Borussia bedongen dat hij hoe dan ook een miljoenenbedrag zou ontvangen, of Mkhitaryan nu bleef of vertrok. Tja...

Schaamteloos, zegt u? Dat vinden de 'Football Leaks'-schrijvers ook. 'Het is een wereld waarin niet altijd de slimste, maar wel de meest schaamteloze aan het langste eind trekt. Een wereld van figuren op de achtergrond, figuren die aan de touwtjes trekken en avonturiers, waarin hardheid, snelheid van handelen en slim onderhandelen de belangrijkste eigenschappen zijn. Zelfs topspelers die door miljoenen fans aanbeden worden en door miljoenen worden aangedreven, verworden in dit milieu vaak tot een investering die, alsjeblieft, rendement moet opleveren.'

Het is een wereld waarin niet altijd de slimste, maar wel de meest schaamteloze aan het langste eind trekt. Een wereld van figuren op de achtergrond, figuren die aan de touwtjes trekken en avonturiers

FIFA heeft het opgegeven

Zo belanden we aan het eind van het boek in China, het nieuwe walhalla voor wie snel veel wil verdienen in het voetbal. De Chinese Super League is een competitie van niks, maar de meestverdienende voetballer ter wereld loopt er wel rond. Het gaat om de Argentijn Ezequiel Lavezzi, tweeëndertig al. Hij speelde amper éénentwintig interlands voor zijn land omdat Messi, Aguëro en Higuaín gewoon veel beter zijn. Toen hij in het seizoen 2015-2016 op een zijspoor zat bij PSG, kon de Parijse club niet snel genoeg van hem afraken. Hebei China Fortune bracht de oplossing, voor club én voor speler.

En zo mag Lavezzi - wellicht heeft u hem voor alle zekerheid moeten googelen - tot eind dit jaar 1.363.636 dollar per maand opstrijken (45.455 dollar per dag, 1894 dollar per uur, 32 dollar minuut, een halve dollar per seconde). Daarnaast krijgt hij van zijn Chinese club ook nog twee woningen, twee limousines, een chauffeur, een kok en een tolk ter beschikking. Het Chinese tv-contract steeg sinds dit jaar van 15 naar 300 miljoen dollar per seizoen. In 2016 betaalden de zestien Chinese eersteklassers meer aan transfergelden dan alle twintig clubs uit de Premier League samen. En de waanzin is nog niet ten einde.

Optimisme is niet aan de orde, zo concluderen ook Buschmann en Wulzinger. 'De afgelopen vijf jaar zijn de gages van de makelaars in Europa verdubbeld. In het Duitse en Engelse profvoetbal incasseerden spelersmakelaars in 2015 ruim 370 miljoen euro van de clubs. Wereldwijd is dat naar schatting een miljard euro, een bedrag dat in werkelijkheid waarschijnlijk veel hoger is, verdeeld over meer dan 6.400 makelaars. Hun contracten in het Football Leaks-gegevensbestand laten zien hoe creatief, gewetenloos en doortrapt de makelaars aan hun provisies komen.'

In 2016 betaalden de zestien Chinese eersteklassers meer aan transfergelden dan alle twintig clubs uit de Premier League samen. En de waanzin is nog niet ten einde

'Er bestaat geen controleorgaan in het voetbal dat zulke betalingen nagaat. Er geldt geen maximum voor afkoopsommen en de branche van spelersmakelaars kent geen kartelautoriteit. Fiscus en justitie hebben maar zelden inzicht in de complexe internationale deals. Zelfs de FIFA heeft het inmiddels opgegeven: de Wereldvoetbalbond, die de sport eigenlijk zou moeten reglementeren, laat sinds 2015 de registratie van spelersmakelaars aan de nationale voetbalbonden over – de capitulatie voor een branche waarvan in principe iedereen deel kan uitmaken.'

Deprimerende lectuur, is dit. Maar wel noodzakelijke. Dit boek moet je gelezen hebben, of je nu van voetbal houdt of niet. Of je dan achteraf evenveel kunt genieten van de Champions Leaguefinale tussen Real Madrid en Juventus of een topper in de Premier League, is nog maar zeer de vraag. Daarvoor moet je, bij wijze van spreken, een sterke maag hebben.

Toen ik anderhalf jaar geleden zelf '£X€£$$ UNITED. Het geld van het voetbal' (Houtekiet) schreef, maakte ik gebruik van bestaande informatie, eigen opzoekwerk en schaarse interviews, omdat ongeveer niemand in het milieu wilde praten. Ik vertrok van het tipje van de ijsberg en heb een onder water liggend deel van de ijsberg blootgelegd voor al wie het wilde weten. Met 'Football Leaks' hebben Rafael Buschmann en Michael Wulzinger, met de onmisbare hulp van de mysterieuze 'John', ongeveer de volledige ijsberg in beeld gebracht.

Rafael Buschmann en Michael Wulzinger, Football Leaks. De duistere deals in het internationale voetbal, Uitgeverij Unieboek/Het Spectrum, 19,99 euro.

Sporta-magazine is een uitgave van Sporta-federatie, die deel uitmaakt van de Sporta-groep.