Ongelijk spel

Het belangrijkste sportboek van het jaar

maandag 13/05

"Seksueel misbruik komt voor in alle geledingen van de samenleving, maar in de sport zijn er specifieke risicofactoren", vertelde onderzoekster Tine Vertommen begin juli vorig jaar op deze site. De criminologe, verbonden aan de Thomas More-hogeschool en de Universiteit Antwerpen, had toen al enkele jaren voltijds onderzoek naar seksueel grensoverschrijdend gedrag in de sport achter de rug in het kader van het Europese project Voice. "Wat in de topsport meer speelt dan elders in de maatschappij: het taboe is veel groter, het is een cultuur van ons-kent-ons, van je carrière beschermen, van topcoaches die hun gang laten gaan omdat ze zo goed zijn in hun vak. De loyauteit aan de hiërarchie is enorm groot in de sportwereld, vaak zelfs jaren nadat je gestopt bent."

Tien maanden na dat gesprek ligt 'Ongelijk spel' in de handel, waarin Vertommen getuigenissen bundelt en haar persoonlijke bedenkingen formuleert. Er zijn "toch wel wat redenen om aan te nemen dat de (competitie-)sport een unieke voedingsbodem kan zijn voor elke vorm van opzettelijk en onopzettelijk geweld, waaronder seksueel geweld", schrijft ze in de introductie. "Ten eerste creëert de asymmetrische relatie tussen coaches en sporters een machtsonevenwicht. Ten tweede hoort fysiek contact erbij. Ten slotte creëren de prestatie- en beloningsgerichte cultuur een omgeving waarin risico's voor jonge sporters ontstaan."

Waakzaamheid is dus geboden, maar tegelijk moeten jonge mensen aan sport kunnen blijven doen. Daarom is dit zo'n heikel thema. De gedachte dat sport fysiek of mentaal ongezond kan zijn, mag niet overheersen. Maar die gedachte moet wel als een waakvlammetje aanwezig zijn. Een wankel evenwicht.

Criminologe Tine Vertommen
De gedachte dat sport fysiek of mentaal ongezond kan zijn, mag niet overheersen. Maar die gedachte moet wel als een waakvlammetje aanwezig zijn. Een wankel evenwicht.

10 mythes

Tine Vertommen gebruikt de definitie van seksueel geweld zoals de Wereldgezondheidsorganisatie die bezigt: "elke seksuele daad die tegen iemands wil wordt uitgevoerd". Een brede definitie, maar dat kan alleen maar goed zijn in dit geval. Het boek vertrekt van twee morele premissen: elk seksueel getint contact met een sporter jonger dan zestien is altijd verkeerd, en elke volwassene draagt zijn verantwoordelijkheid.

'Ongelijk spel' — prachtige titel, trouwens! — is opgebouwd rond tien mythes die sporters, begeleiders of hun omgeving hebben gecreëerd of helpen in stand te houden. Een opsomming.

1. In mijn sport gebeurt dat niet.

2. Het gebeurt alleen in de topsport.

3. Het overkomt alleen meisjes en vrouwen.

4. Het is altijd de coach.

5. Als je ze niet hebt aangeraakt, heb je niets misdaan.

6. Het gebeurt altijd stiekem.

7. Elk slachtoffer van seksueel geweld is levenslang getraumatiseerd.

8. "We hebben een gedragscode, dus we zijn in orde."

9. Je kunt er best over zwijgen.

10. Dat is mijn probleem niet!

Spoiler alert: het tegenovergestelde is waar. Mythes zijn zelden waarheden. Integendeel, ze worden kunstmatig in stand gehouden om de waarheid juist te verdoezelen. Daders houden die mythes graag in stand, slachtoffers durven er zelden tegenin te gaan. De machtspositie van de daders is daar niet vreemd aan.

Mythes zijn zelden waarheden. Integendeel, ze worden kunstmatig in stand gehouden om de waarheid juist te verdoezelen.

Belangrijkste sportboek van het jaar

Hoewel dit boek zeer zeker wetenschappelijk verantwoord is, zijn het toch de persoonlijke getuigenissen die er het hardst inhakken. Als redacteur van de talkshow 'Van Gils & gasten' heb ik mij twee keer op dit onderwerp mogen smijten. Prettig was dat niet, noodzakelijk wel. Een onderwerp dat een breed publiek verdiende. Ik leerde, naast de bevlogen en bekommerde onderzoekster die Tine Vertommen is, slachtoffers kennen, die hun weg in de samenleving hebben gevonden, maar ergens in een locker in hun hoofd zit nog het trauma van toen. Anderen zijn zodanig getraumatiseerd, dat ze er niet eens kunnen over praten. Enkele uitspraken die Vertommen registreerde in haar persoonlijke gesprekken.

"Op het moment zelf was het gewoon iets wat ik vervelend vond. Nu vind ik hem walgelijk. Hij deed duidelijk dingen om te laten blijken dat hij verliefd op me was." (Laura, hockey)

"Mijn moeder, vader, broers en zus vonden hem geweldig. Hij deed ons altijd lachen met zijn verhalen." (Ruben, voetbal)

"Hij wist zelf ook dat het verkeerd was. Hij heeft dat letterlijk gezegd, dat hij wist dat hij in de fout ging. Maar nu kunnen we er niets meer aan veranderen, zei hij." (Julie, zwemmen)

"Misschien schaamde ik me? Misschien twijfelde ik of het wel echt was gebeurd?" (Sarah, atletiek)

"Ik heb spijt van al die jaren zwijgen. Ik liet hem zo toe om mijn leven te blijven beheersen." (Ans, zwemmen)

"Ik wilde er ook tegen niemand iets over zeggen, omdat ik bang was dat ik dan zou moeten weggaan op de club." (Femke, karate)

Het is die alledaagsheid die de getuigenissen des te pijnlijk maakt. Op het eind pleit Tine Vertommen voor een handelingsprotocol binnen sportclubs, bestaande uit zes fasen: melding, onthulling, vaststelling / in kaart brengen van de situatie / inschatten van de ernst en advies inwinnen / uitvoeren van het advies / nazorg en evaluatie / het beleid verbeteren. Vlaams sportminister Muyters heeft inmiddels maatregelen uitgevaardigd, verschillende bonden zijn daarop ingegaan. En nu is er dit boek. Misschien wel het belangrijkste sportboek dat dit jaar zal verschijnen. Veel nuttiger dan een snel bijeengeharkte hagiografie. Veel noodzakelijker dan een portie nostalgie op papier. Veel te relevant om ergens in een hoekje van de boekenwinkel verstopt te zitten.

Tine Vertommen, Ongelijk spel. Seksueel geweld in de kinder- en jeugdsport, VUB Press, 19,95 euro.

Sporta-magazine is een uitgave van Sporta-federatie, die deel uitmaakt van de Sporta-groep.