Transgenders in de sport

Het taboe doorbroken

donderdag 22/06

Al meer dan een eeuw lang maken de nationale en internationale instanties een strikt onderscheid tussen mannen- en vrouwensport. Deze traditionele binaire geslachtsindeling komt echter sterk onder druk te staan. Ook voor personen die een geslachtsverandering ondergaan om gevoelsmatig beter aan te sluiten bij hun genderidentiteit, is (top)sport immers een fundamenteel mensenrecht. Welke regels moeten ‘transatleten’ in acht nemen om te mogen uitkomen in hun nieuwe geslachtscategorie? Is er überhaupt al sprake van transatleten die hun sport op een volwaardige en eventueel zelfs professionele manier beoefenen? En kan iedereen daarmee leven?  

©mpics.be
Tiffany speelde eerst in het herenteam van Sveka Schoten vooraleer ze haar droom -volleyballen als vrouw in een vrouwencompetitie- kon waarmaken

Het moet de voorbije twee seizoenen allicht een vreemd gezicht geweest zijn voor de tegenstanders van de herenploegen van volleybalclubs Sveka Schoten en JTV Dero Zele-Berlare. Naast een aantal mannen met baarden keken ze aan de overzijde van het net ook Tiffany Abreu in de ogen. Tiffany werd 32 jaar geleden geboren als Rodrigo. De Braziliaan(se) werd prof op zijn zeventiende en kwam na heel wat omzwervingen in België terecht. Goed vier jaar geleden startte Rodrigo een vrouwelijke hormonenkuur op. Hij onderging verscheidene esthetische ingrepen, legde het haar in een blonde paardenstaart, kweekte een forse boezem en tooide zich met oorbellen en oogschaduw. De langverwachte naamsverandering maakte het plaatje compleet, al moest Tiffany nog drie jaar haar mannetje staan bij de heren vooraleer ze haar grote droom – volleyballen als vrouw in een vrouwencompetitie – eindelijk kon waarmaken. Tegenstanders, supporters en sympathisanten keken raar op, maar sloten haar uiteindelijk toch in de armen. Intussen verkaste Tiffany naar Italië, waar ze uitkomt voor de damesploeg van tweedeklasser Palmi. Later dit jaar zal ze een geslachtsoperatie ondergaan om de transitie finaal te voltrekken. Met 46 punten in de eerste zes sets heeft ze haar debuut alvast niet gemist…

 

Richtlijnen voor transatleten

Het verhaal van Tiffany roept bij velen allicht een aantal vragen op. Allereerst: volstaat een hormonenkuur om sportief gezien van geslacht te veranderen? Ja, tenminste als je voldoet aan bepaalde criteria. En is een geslachtsoperatie geen vereiste om als ‘transatleet’ door het leven te gaan? Gedurende lange tijd wel, maar nu niet meer. In 2003 formuleerde de medische commissie van het IOC voor het eerst afzonderlijke richtlijnen voor transgenders, die voor internationale sportfederaties fungeerden als uitgangspunt voor het al dan niet toelaten van atleten. Voor vrouwelijke transgenders die wilden uitkomen in hun ‘nieuwe’ geslachtscategorie golden oorspronkelijk drie voorwaarden: ze moesten een geslachtsoperatie ondergaan (inclusief wijziging of verwijdering van de geslachtsdelen), moesten zich minstens gedurende twee jaar laten behandelen met vrouwelijke hormonen om hun testosterongehalte op een aanvaardbaar peil te krijgen en dienden hun geslachtsverandering officieel aan te tonen met een wettelijk document.

Inmiddels zijn de richtlijnen een stuk minder streng. De IOC paste ze eind 2015 aan om tegemoet te komen aan twee bekritiseerde aspecten: enerzijds, het feit dat wettelijke erkenning van een veranderd geslacht quasi onmogelijk is in landen waar transgenders niet aanvaard worden, anderzijds, het gegeven dat het eisen van een geslachtsoperatie mogelijk in strijd is met het menselijk recht. Een operatie en wettelijke erkenning zijn sinds januari 2016 dus geen vereiste meer. Bovendien moet het testosterongehalte van vrouwelijke transatleten voortaan niet twee, maar slechts één jaar onder de bovengrens van 10 nmol/liter blijven vooraleer ze opnieuw in competitie mogen treden. Kortom: in het beste geval zijn vrouwelijke transatleten amper een jaar na het begin van hun transitie opnieuw welkom, ook al bezitten ze mogelijk nog mannelijke geslachtsdelen. Ze moeten wel officieel verklaren dat ze een vrouwelijke genderidentiteit bezitten en regelmatig bewijzen dat hun testosterongehalte niet opnieuw boven de limiet uitstijgt. Als dit laatste wel gebeurt, volgt er een schorsing van twaalf maanden.

Een operatie en een wettelijke erkenning van een veranderd geslacht zijn sinds januari 2016 geen vereiste meer

Let wel: de richtlijnen zijn niet bindend en hebben enkel betrekking op mannen die als vrouw door het leven willen gaan. Voor vrouwen die mannen werden (of worden), bestonden (en bestaan) er geen beperkingen omdat algemeen wordt aangenomen dat er in principe geen gevaar is op competitievervalsing. Dankzij een uitzonderingsattest voor therapeutisch gebruik mogen ze zich mits de inachtneming van doseringsregimes op legale wijze van testosteron bedienen om hun geslachtsverandering verder vorm te geven – bij een eventuele positieve dopingplas worden ze met andere woorden niet gestraft, tenzij ze andere verboden middelen tot zich hebben genomen.

 

Competitief voordeel?

Dat de versoepelde regelgeving de sport een stuk toegankelijker maakt voor transgenders, is overduidelijk. Desondanks is niet iedereen even blij met deze evolutie. Want hoewel transvrouwen testosteronblokkers en estrogeensupplementen gebruiken die hun kracht, snelheid en uithouding onmiskenbaar doen afnemen (onder invloed van een kleinere spiermassa, een lagere botdichtheid en een lager aantal zuurstofhoudende rode bloedcellen), opperen critici dat ze toch een competitief voordeel genieten. Atletes die pas na hun puberteit een geslachtsverandering hebben ondergaan, zouden bijvoorbeeld kunnen profiteren van een gunstigere spier-vetmassaverhouding. Bepaalde wetenschappers pleiten dan ook voor ‘performantiecriteria’ die ervoor zorgen dat de prestaties van vrouwelijke transatleten binnen de normale verhoudingen blijven. Het verschil met mannelijke atleten zou in dat geval 10 tot 12 % moeten bedragen – een voorwaarde die echter moeilijk toe te passen is op sporten waarin tijd en afstand geen bepalende factoren zijn.  

Laten we ter illustratie van de complexiteit van deze problematiek opnieuw even inzoomen op Tiffany Abreu. Heeft ze gezien haar oorspronkelijke biologische geslacht geen fysiek voordeel ten opzichte van geboren vrouwen? De Italiaanse sportkrant Corriere dello Sport legde de vraag voor aan de coach van haar club Palmi, die zijn nieuwe sterspeelster verdedigde met een handvol statistieken. Zo zou haar aanvallend rendement in de wedstrijd na haar glorierijke debuut teruggevallen zijn tot 42 %, een score die ook andere speelsters laten noteren. Bovendien zou ze niet meer aanvallen op 3,60 meter hoogte, maar op 3,15 meter (omgerekend 12,5 % minder hoog). Helaas liet de Italiaanse journalist het na om advocaat van de duivel te spelen wat haar lengte betreft. Met haar 1,92 meter torent ze doorgaans minstens een aantal centimeter boven haar concurrentes uit, een onmiskenbaar voordeel in een sport als volleybal. De supporters van de tegenpartij weten het hoe dan ook maar matig te appreciëren, want bij elk punt wordt Tiffany getrakteerd op hardnekkig boegeroep. 

De supporters van de tegenpartij weten het hoe dan ook maar matig te appreciëren, want bij elk punt wordt Tiffany getrakteerd op hardnekkig boegeroep.

Nieuwe doos van Pandora?

Ondanks de recente versoepeling van de regelgeving zijn transatleten nog steeds niet dik gezaaid. In het verleden lieten de meeste topsporters zich pas (lang) na hun carrière opereren, met Caitlyn Jenner als bekendste voorbeeld – niet enkel de biologische vader van societyfiguur Kim Kardashian, maar in 1976 ook olympisch kampioen op de tienkamp als ‘Bruce Jenner’. Het eerste ‘actieve’ icoon van transgenders in de sport was de Amerikaanse tennisspeelster Renée Richards. In 1975 onderging ze een geslachtsoperatie, waarna ze van de Amerikaanse Tennisfederatie niet mocht deelnemen aan de US Open van 1976. Ze vocht de beslissing aan en kreeg in 1977 via de groene tafel toch toestemming om aan te treden als vrouw – op basis van haar (mensen)rechten als transseksueel persoon. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Richards uitgroeide tot hét gezicht van transgenders in de sport. Het huidige boegbeeld is de Amerikaan Chris Mosier, een duatleet die sinds 2010 racet in de mannencategorie en het als eerste transgender ooit tot de nationale selectie schopte. De rol van vaandeldrager gaat hij alvast niet uit de weg: “Ik wil voor anderen de persoon zijn die ik tien jaar geleden zelf nodig had”, liet hij optekenen in een diepte-interview met Rolling Stone. “De oude richtlijnen waren bijzonder frustrerend en regelrecht oneerlijk. Het werd me plots pijnlijk duidelijk waarom zoveel transgenders stoppen met sport. Het is dan ook een hele opluchting dat er dankzij de nieuwe richtlijnen alweer een belangrijke barrière gesloopt is.”

In het verleden lieten de meeste topsporters zich pas (lang) na hun carrière opereren, met Caitlyn, de biologische vader van societyfiguur Kim Kardashian én olympisch kampioen, als voorbeeld.

Het valt niet te ontkennen dat de soepelere richtlijnen voor transgenders in de sport op menselijk vlak een uitstekende zaak zijn. Volwaardige deelname aan sportevenementen zal het moeizame maatschappelijke aanvaardingsproces alleen maar bevorderen. Tegelijk vormen ze volgens bepaalde specialisten een risico voor het wezen van de vrouwensport. De geschiedenis wijst namelijk uit dat elk potentieel voordeel zonder verpinken benut wordt als er sportieve eer en geldgewin mee gemoeid is. En hoewel de meeste transvrouwen er bewust voor kiezen om hun testosterongehalte naar beneden te halen via een hormonenkuur, zouden andere transgenders zich via een rechtszaak bij het TAS eventueel kunnen beroepen op de fundamentele rechten van de mens om af te dwingen dat ze mogen deelnemen zonder hun testosterongehalte verplicht terug te dringen. Primeert het menselijk recht of de sportieve gerechtigheid? Het is een pertinente vraag die we ons de komende maanden en jaren mogelijk meer dan ooit zullen moeten stellen…

Sporta-magazine is een uitgave van Sporta-federatie, die deel uitmaakt van de Sporta-groep.